ماهیت سبک زندگی منتظرانه

چکیده
کارآمدترین ایده قابل طرح درباره سبک زندگی اسلامی و عملی کردن آن، شیوهای از زندگی اسلامی است که بر محور انتظار حضرت مهدی موعود(عج) شکل گرفته و از آن به «سبک زندگی منتظرانه» تعبیر میشود؛ اما اثبات این مطلب، پیش از هر چیز، به تبیین مفهومی نیاز دارد. این نوشتار با روشی توصیفی- تحلیلی، در بررسی چیستی سبک زندگی منتظرانه، با هدف جایگاه شناسی این سبک در زمینهسازی ظهور سامان یافته و مهمترین شاخصه سبک زندگی منتظرانه را «ماهیت جهادی» آن میداند. از این رو و برای رسیدن به این مقصود، مفاهیم وابسته به آن، نظیر سبک، زندگی، اصطلاح سبک زندگی، انتظار و سرانجام جهاد را با روش کتابخانهای بررسی کرده است.
واژگان کلیدی: مهدویت، سبک زندگی، امام زمان، سبک زندگی مهدوی، زمینهسازی ظهور، انتظار، منتظر.

مقدمه
در عصر ارتباطات و عرضه محصولات مختلف از ملل گوناگون، فرهنگها و مکاتب نیز با بهرهگیری از رسانههای جمعی، در ارائه و نفوذ در شیوه زندگی انسانها سعی و مدل زندگی بر مبنای ارزشهای خود را به جامعه جهانی عرضه میکنند. در این بین، فراغت بال به وجود آمده به واسطه توسعه تکنولوژی، بیش از هر زمانی فرصت انتخاب را برای گزینش و تجربه انواع سبکهای زندگی افزایش داده است. کارکردها و تأثیر فراوانی که هر یک از سبکها در فرهنگ و زندگی آدمی خواهد داشت، اولاً، لزوم مطالعه درباره سبک زندگی به صورت عام و سبک زندگی اسلامی به صورت خاص و ثانیاً، ارائه تنها روش زندگی در عصر غیبت را بر مبنای اندیشه و فرهنگ غنی مهدویت (که از آن به «سبک زندگی منتظرانه» تعبیر میشود) به عنوان الگوی برتر و مصداق کامل سبک زندگی اسلامی در عصر غیبت امام عصر(عج) دو چندان کرده است.
با توجه به اینکه انسان، هویت خویش را به دلیل حرکت در خلاف جهت آفرینش در بحرانهای عصر غیبت و نفوذ سبکهای زندگی غیر مهدوی و بعضاً ضد مهدوی از دست داده و از سویی دیگر لزوم ارائه الگویی مناسب برای زمینهسازی مردمی ظهور؛ ضرورت این طرح اجتنابناپذیر است.
مهمترین پرسشی که در طرح سبک زندگی منتظرانه طرح میشود، چیستی و سپس چرایی گفتوگو درباره این شیوه از زندگی است و این که اساساً صحبت از سبک زندگی منتظرانه چه ضرورتی دارد؟ به این ترتیب بایسته است از ماهیت سبک زندگی منتظرانه و آنگاه ضرورت این سبک در زندگی امروز، به عنوان درآمدی بر مباحث سبک زندگی منتظران، بحث و بررسی شود. رسالت این نوشتار بررسی چیستی سبک زندگی منتظرانه بوده و از چرایی آن در نوشتاری دیگری صحبت خواهد شد؛ اما قبل از آن مناسب است نخست درباره منزلت انتظار، به عنوان محور و رویکرد اصلی این شیوه از زندگی سخن به میان آوریم.
منزلت انتظار در زندگی منتظرانه
اگر بخواهیم در منزلت زندگی با محوریت انتظار حضرت موعود (عج) سخن بگوییم، کافی است بر انبوه آیات قرآن کریم و احادیث پیشوایان معصوم در حوزه انتظار مروری داشته باشیم تا برتری زندگی منتظرانه را در مقایسه با سایر روشهای زندگی در نزد معصومین بیابیم.
1٫ محبوبیت انتظار در نزد خدا
در روایات ما در مورد انتظار فرج، فضیلتهای قابل توجهی شمرده شده است. در سخنان حکمتآموز امیرالمؤمنین علی (ع) میخوانیم:
انْتَظِرُوا الْفَرَجَ وَ لا تَیْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ فَإِنَّ أَحَبَّ الْأَعْمَالِ إِلَی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ انْتِظَارُ الْفَرَج؛ منتظر فرج باشید و از رحمت خدا ناامید نشوید که محبوب ترین کارها نزد خدا انتظار فرج است (حرانی، 1401: 106).
پر واضح است که زندگی کردن به شیوهای که نماد آن انتظار فرج و اولویت دادن به انتخابها و فعالیتها، چشمبهراه گشایش بودن از جانب خدا باشد؛ از دوستداشتنی اعمال نزد پروردگار متعال خواهد بود و بیتردید، محبوبیت در پیشگاه خدا برخلاف انسانها که ممکن است منفک و از اقدام عملی جدا باشد، با رحمت و عنایت ویژه حضرت حق همراه خواهد بود و این رحمت، در موفقیت ما و ایمنی از موانع خوشبختی سهم به سزایی خواهد داشت.
جالب توجه اینکه انتظار فرج در این سخنان نورانی، شامل هر گونه انتظاری در زندگی ماست؛ چه رسد به انتظار فرج بزرگ همه انسانها و حکومت صالحان مستضعف بر سراسر جهان از سوی امام زمان(عج) که آیات زیادی نیز بر آن گواه است. این مطلب را در سخن امام رضا (ع) میتوان دریافت؛ آنجا که آن حضرت در سؤال فردی درباره انتظار فرج، به آیه بیستم سوره یونس تمسک میکند. امام صادق(ع) نیز پس از تفسیر غیب به «الحجه القائم» (بحرانی، 1416؛ ج 1: 124) در اول سوره بقره، باز به همین آیه از سوره یونس پرداخته که:«إِنَّمَا الْغَیْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرینَ». بر این اساس، این دو امام بزرگوار، هم مطلق مقوله انتظار فرج و هم انتظار قائم آل محمد(عج) را از یک آیه قرآن استخراج کردهاند.
2٫ زندگی انبیا و اولیای الاهی به رنگ انتظار
شوق به ظهور حضرت مهدی (عج) در حقیقت شوق به حاکمیت حقیقت و عدالت در زندگی بشر است و این مهم، جز با استقرار دین خدا در جهان محقق نخواهد شد. نکته جالب توجه اینکه به فرموده قرآن کریم، بعثت انبیا جز با همین هدف نبوده است:
«هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُون؛ اوست کسى که فرستاده خود را با هدایت و آیین درست روانه کرد، تا آن را بر هر چه دین است، فائق گرداند؛ هر چند مشرکان را ناخوش آید » (صف:9).
با دقت در آنچه در تبیین حقیقت انتظار گفته میشود (جهاد و تلاش برای ظهور و حاکمیت حق) در مییابیم که زندگی پیامبران و به تبع ایشان، اولیای الاهی نیز زندگی منتظرانه بوده و روح انتظار، سایهسار تمام حیات مبارکشان بوده است. سیری در احوال ائمه بزرگوار نیز به خوبی گویای همین مطلب است و این امر در بیان فضیلت این سبک زندگی برای ما کافی است.
3٫ جایگاه انتظار در زندگی امام مهدی (عج)
بزرگترین فضیلت سبک زندگی منتظرانه آن است که خود مهدی منتظر (عج) نیز در زندگی، این رویکرد را برگزیده و بیش از هزار سال است که با چنین سبکی زندگی میکند؛ زیرا در ادعیه و زیارات حضرت بقیت الله- که مرجعی برای آگاهی از خواستههای اوست- ایشان را از طرفی مجاهد و از سویی منتظر ظهور خودشان معرفی میکنیم. به عنوان نمونه در ضمن بخشی از دعای منسوب به امام زمان(عج) در حال قنوت آمده است:
إِنَّا لِغَضَبِکِ غَاضِبُونَ وَ إِنَّا عَلَی نَصْرِ الْحَقِّ مُتَعَاصِبُونَ وَ إِلَی وُرُودِ أَمْرِکَ مُشْتَاقُونَ وَ لِإِنْجَازِ وَعْدِکَ مُرْتَقِبُونَ…؛ به درستى ما به خاطر خشم تو خشم میگیریم و بر یارى حق تعصّب میورزیم و برای رسیدن فرمان تو مشتاقیم و منتظر براى برآوردن وعده تو و در انتظار فرا رسیدن عذابت بر دشمنانت هستیم (سیدبن طاووس، 1411: 67).
بنابراین، اگر بخواهیم از جنبه الگویی نیز به این امر بنگریم و به انسان کاملی که جانشین خدا و هادی انسانها در زمین است تأسی بجوییم، زندگی مطلوب و سعادتبخش در عصر غیبت، زندگی بر محور انتظار یا همان سبک زندگی منتظرانه خواهد بود. البته محور زندگی در عصر ظهور، مطلبی است که باید در جایی دیگر به آن پرداخت.
4٫ زندگی منتظرانه و رسیدن به درجات عالی
یکی دیگر از فضیلتهای زندگی بر محور انتظار موعود را میتوان رهیابی «منتظِر» به مقامهای رفیع دنیوی و اخروی دانست و این مطلب با عناوین گوناگونی در احادیث پیشوایان ما مطرحشده است.
بر اساس سخنی از حضرت امام صادق(ع) کسانی که بر محور انتظار زندگی میکنند و با صبر خویش در تقابل با اذیت و ترسی که احیاناً در این مسیر متوجه آنهاست، مقاومت میورزند؛ در قیامت در زمره اهلبیت محشور خواهند شد:
مَنِ انْتَظَرَ أَمْرَنَا وَ صَبَرَ عَلَى مَا یَرَى مِنَ الْأَذَى وَ الْخَوْفِ هُوَ غَداً فِی زُمْرَتِنَا (کلینی، 1365، ج 8: 37).
امام سجاد (ع) نیز در سخنی دیگر اجر منتظران امام عصر (عج) را همسان با هزار شهید از شهدای بدر و احد شمرده و فرمودند:
مَنْ ثَبَتَ عَلَى مُوَالاتِنَا فِی غَیْبَهِ قَائِمِنَا أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَجْرَ أَلْفِ شَهِیدٍ مِنْ شُهَدَاءِ بَدْرٍ وَ أُحُد ( صدوق،1397، ج 1: 323).
این تمجید از اهل انتظار به امور اخروی محدود نشده و ائمه معصومین شأن و منزلت منتظران را چنین تشریح کردهاند:
إِنَّ أَهْلَ زَمَانِ غَیْبَتِهِ الْقَائِلِینَ بِإِمَامَتِهِ وَ الْمُنْتَظِرِینَ لِظُهُورِهِ أَفْضَلُ مِنْ أَهْلِ کُلِّ زَمَان؛ مردمان زمان غیبتش که به امامتش قائل و منتظر ظهورش باشند، برترین مردم تمام روزگاران هستند (همان: 320).
5٫ زندگی منتظرانه راه ورود به سپاه امام زمان (عج)
یکی از آرزوهای شیعیان اهلبیت و دوستداران حضرت ولیعصر(عج) آن است که توفیق سربازی و پادررکابی قائم آل محمد (عج) را پیدا کنند و این خود، آرمان مقدسی است که امامان ما در ادعیه گوناگون با جملاتی نظیر«وَ اجْعَلْنَا مِنْ أَنْصَارِهِ وَ أَعْوَانِهِ الذَّابِّینَ عَنْهُ وَ الْمُجَاهِدِینَ فِی سَبِیلِهِ وَ الْمُسْتَشْهَدِینَ بَیْنَ یَدَیْهِ»(ابن المشهدی، 1419: 107)؛ به ما آموزش دادهاند. بیتردید یکی از آثار مبارک زندگی به سبک انتظار، رسیدن به چنین آرزویی است؛ زیرا در روایات مربوط به مهدویت(عج) یکی از برکات این سبک زندگی، قرار گرفتن در زمره سپاهیان آن حضرت شمرده شده؛ به گونهای که امام صادق (ع) در اینباره فرمود:
کسی که دوست دارد از یاران قائم(عج) باشد، باید منتظر باشد (نعمانی، 1397: 200).
نیز فرمود:
هر کس منتظر این امر باشد و بمیرد، مانند کسى است که با قائم(عج) در خیمه اش باشد؛ نه، بلکه مانند کسى است که پیشاروى رسول خدا (ص) شمشیر زده باشد (صدوق، 1397، ج 2: 338).
بر این اساس، در این سخن شریف، زندگی در انتظار امر امامت و ولایت، به مثابه سربازی امام زمان(عج) و حتی مجاهدت همراه رسول اکرم (ص) قرار داده شده است و آنان که به این شیوه زندگی کردهاند، حتی اگر قبل از قیام حضرت مهدی(عج) از دنیا بروند؛ میتوانند به دنیا رجعت کرده و سعادت سربازی قائم آل محمد(عج) را در کارنامه خود ثبت کنند.
ماهیت سبک زندگی منتظرانه
پس از آگاهی از منزلت انتظار و فضیلت شیوه زندگی منتظرانه، برای درک جایگاه و ضرورت این سبک زندگی باید ماهیت آن را شناخت. بدین جهت شناخت مفهوم «سبک»، «زندگی»، اصطلاح «سبک زندگی» و در نهایت، حقیقت «انتظار» در فرهنگ مهدویت، برای پی بردن به ماهیت و تعریفی از سبک زندگی منتظرانه ضروری است.
1٫ معنای سبک
«سبک» در لغت در معانی گوناگونی همچون روش، متد و شیوه، کاربرد داشته و در کاربرد عموم، از حیث گستره رفتار ظاهری، بر محدودترین فعالیتها، نظیر شیوه نشستن تا گستردهترین آنها در تمام ابعاد زندگی، که بحث کنونی این نوشتار است، اطلاق میشود و البته نوعی ثبات و پایداری در آن نهفته است؛ چنانکه هیچگاه به کسی که تنها یک یا چند بار در کاری از شیوهای استفاده میکند، گفته نمیشود که سبک او اینچنین است. لذا میتوان گفت سبک زندگی اصولاً رویکرد و روح حاکم بر رفتارهای شخص است.
2٫ معنای زندگی
از جمله واژگانی که در تبیین سبک زندگی مؤثر است، شناخت معنای «زندگی» است؛ زیرا«رفتار اجتماعى و سبک زندگى، تابع تفسیر ما از زندگى است» (آیت الله خامنهای در دیدار با جوانان استان خراسان شمالی، 23/7/1391).
درباره مفهوم «زندگی»، مبتنی بر فرموده شهید مطهری: «با اینکه حقیقت حیات بر بشر مجهول و یا غیر قابل درک است، آثار حیات و زندگی از همه چیز نمایانتر و آشکارتر است» ( مطهری، نرم افزار مجموعه آثار، ج3: 370)؛ با مروری اجمالی بر کاربرد این واژه در میان مردم، در تعریفی ساده و عمومی، زنده بودن، به مدت زمان محدودی که آثار حیات، یعنی درک و تحرک در موجودی بروز میکند و زندگی نیز به تکاپوی موجود دارای روح اطلاق میشود.

نکته مهمی که باید در فهم و شناخت حقیقت مفهوم زندگی مورد توجه قرار گیرد، فرق بین «زنده بودن» و «زندگی کردن» است. « زنده بودن» وصفی است برای موجودی که امکان ظهور و بروز آثار حیات در اوست؛ ولو اینکه از آن آثاری صادر نشود؛ مثل انسانی که بیهوش روی تخت خوابیده است. این شخص زنده است؛ اما چیزی درک نمیکند و قدرت حرکتی ندارد و در مقابل گفتار و کردار دیگران عکسالعملی از خود نشان نمیدهد. اما «زندگی کردن» به معنای به جریان انداختن این وصف و بروز دادن آثار آن است که عبارتند از: درک و آگاهی و قدرت بر حرکت و عکسالعمل به منظور دستیابی به هدف و آرمانی. البته این هدف در موجودات مختلف و از جمله انسان متفاوت بوده و قطعاً زندگی حقیقی انسان از سایر موجودات متمایز است.
3٫ زندگی و اهداف آن
بر اساس آنچه در تفاوت بین زنده بودن و زندگی گفته شد، محور مهم و اساس زندگی، «هدفی» است که بر تعیین سبک زندگی تأثیر دارد. از همین رو این مطلب حتی در تعریف سبک زندگی دخالت داشته؛ به گونهای که در نظر برخی از دانشوران:
سبک زندگی، شیوه خاص فرد در اندیشه، نگرش و احساس او نسبت به زندگی است (کاویانی، 1391: 101).
درباره نقش «هدف» و «آرمان» در زندگی فراوان گفته شده؛ اما یکی از روشنترین بیانات در این باره که به آرمان مهدویت و زندگی منتظرانه نیز مرتبط است؛ کلام حضرت آیت الله خامنهای در این باره است:
دو نوع زندگى براى آحاد بشر وجود دارد: یک زندگى، زندگى براى نیازهاى مادى شخص است…این، یک نوع زندگى است و خیلى از انسانها این گونه زندگى مى کنند. این گونه زندگى کردن، خصوصیت تلخى دارد…. نوع دوم زندگى این است که انسان براى هدفى زندگى کند؛ هدفى که از خود او بیرون باشد… در این نوع زندگى، هرچه مى گذرد انسان احساس مى کند که عمرش تلف نشده است؛ چون براى یک هدف عالى زحمت کشیده است. اگر این هدف یک هدف الاهى باشد؛ به بشریت برگردد؛ به آرمان هاى خدایى برگردد؛ به صلاح و خیر بشر برگردد؛ به استقرار عدالت و به مبارزه با ظلم و جور مربوط شود؛ احساس مى کند که به هدف نزدیک تر شده است (دیدار با اعضاى نیروى هوایى ارتش 19/ 11/ 1371).
ایشان در جایی دیگر عقیده به امام زمان را همان مصداق عینی آرمان والای انسانها معرفی کرده و فرمود:
آرزوی همه بشر، وجود چنین عنصر والایی است. عُقده های فرو خورده انسان ها در طول تاریخ، چشم به انتهای این افق دوخته است تا انسان والا و برگزیده ای از برگزیدگان خدا بیاید، تار و پود ظلم و ستم را که انسان های شریر درهمه تاریخ تنیده اند، از هم بدرد ( جشن بزرگ منتظران ظهور، 3/ 9/ 1378).
بدیهی است چنین آرمانی در زندگی، تغییرات قابل توجهی را در شیوه زیستن و سبک زندگی آدمی به وجود خواهد آورد.
4٫ جایگاه امام در زندگی انسان
نگاهی قرآنی به مقوله حیات انسان، گویای آن است که انسان در مقایسه با موجودات دیگر دارای حیات ویژهای است و تا زمانی که به آن نرسیده باشد، موجود مردهای بیش نیست؛ هرچند حرکت و جنبش داشته باشد. چنین حیاتی تنها از جانب خداوند و خلیفه او(رسول و امام) پس از قبول دعوت ایشان بر ما افاضه میشود؛ چنانکه قرآن کریم خطاب به خداباوران فرمود:«یا اَیّها الّذین آمَنوا اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاکُمْ لِما یُحْیِیکُمْ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید! هنگامی که خدا و رسولش شما را به چیزی که مایه حیات شماست، دعوت میکنند، دعوت آنها را اجابت کنید.
از این آیه شریفه، میتوان یکی از جایگاههای امام و خلیفه الاهی را که همانا اعطای حیات حقیقی و انسانی به انسانهاست استفاده کرد. به همین دلیل خطاب به امام عصر(عج) میگوییم:
السلام عَلَیْکَ یَا عَیْنَ الْحَیَاهِ؛ سلام بر تو ای چشمه زندگی (مجلسی، 1404، ج 99: 215).
با شناخت چنین جایگاه بیبدیلی است که معرفت امام زمان، رمز حیات حقیقی و عدم شناخت وی عامل مرگ جاهلی شمرده شده است؛ چنان که فرمودند:«منْ ماتَ وَ لَمْ یَعْرِفْ إمامَ زَمانِهِ ماتَ مِیتَهً جاهِلِیَّهً» (کلینی، 1365، ج 1: 377). این سخن نورانی، عاقبت کسی را که معرفت امام زمانش را نیافته و او را پیشوا و واجب الاطاعه در طول زندگیاش و در تمام عرصههایش نداند، با حالت غیر مسلمان معرفی کرده است و اعمال چنین فردی مورد قبول حضرت حق نخواهد بود. این نکته بدان امر مبتنی است که بیتردید مردن به مرگ جاهلی و غیر اسلامی، ناشی از زندگی غیر اسلامی است. از طرف دیگر، دین به عنوان برنامه زندگی موفق، تنها به وسیله امام معصوم به دست میآید. بنابراین، خروج از محور رضایت امام عصر، حتی در رفتارهای ظاهری زندگی به نوعی خروج از زندگی اسلامی محسوب شده که نتیجه آن، مردن به گونه جاهلی، یعنی عصر قبل از اسلام خواهد بود.

5٫ معنای سبک زندگی
پس از تبیین اجمالی مفهوم «سبک» و «زندگی»، تصور صحیحی از اصطلاح «سبک زندگی» ضروری است؛ چرا که ترکیب لغوی این دو واژه لزوماً مترادف با معنای اصطلاحی آن نیست. اصطلاح «سبک زندگی» Life Style)) که اولین بار از سوی روانشناسی به نام آلفرد آدلر(Alfred Adler) در سال 1929 ابداع و البته بعدها در سایر علوم کاربرد یافت؛ مفهوم خاصی دارد. از نظر وی:
سبک زندگی، یعنی کلیت بیهمتا و فردی زندگی که همه فرایندهای عمومی زندگی، ذیل آن قرار دارد (مهدوی کنی، 1386: 206).
البته بعدها تعاریف مختلفی از آن ارائه شده است. به عنوان مثال، زیمل(Simmel ) میگوید:
سبک زندگی، تجسم تلاش انسان است برای یافتن ارزشهای بنیادی خود در فرهنگ عینیاش و شناساندن آن به دیگران (کاویانی، 1391: 34).
از نظر گیدنز (Giddens):
سبک زندگی مستلزم مجموعهای از عادتها و جهتگیریها و بنابراین، برخوردار از نوعی وحدت است که علاوه بر اهمیت خاص خود از نظر تداوم امنیت وجودی، پیوند بین گزینشهای فرعی موجود در یک الگوی کم و بیش منظم را تأمین میکند (گیدنز، 1378: 121).
بوردیو (Bourdieu) نیز سبک زندگی را فعالیتهای نظاممندی میداند که از ذوق و سلیقه فرد ناشی میشوند و بیشتر جنبه عینی و خارجی دارند و در عین حال به صورت نمادین به فرد هویت میبخشند و میان قشرهای مختلف اجتماعی تمایز ایجاد میکنند ( مهدوی کنی، 1386: 207).
این را هم باید دانست آنچه هم اکنون از این واژه در اذهان تداعی میشود، همان معنایی است که در جامعه شناسی متداول بوده و آن، هنجارها و رفتارهای ظاهری و مشهود در جامعه میباشد. البته در روانشناسی و در بحث از سبک زندگی، علاوه بر «هستها» به «ریشهها»، «نگرشها» و «باورها»ی هویتبخش توجه شده است. این مطالب گویای آن است که گرچه ما در سبک زندگی، جلوههای قابل مشاهده را بررسی میکنیم؛ این مطلب نباید ما را از توجه به مبانی و ارزشهای بنیادینی که یک سبک زندگی بر آن استوار است؛ غافل سازد.
در مجموع، میتوان چنین برداشت کرد که «سبک زندگی عبارت است از: رویکرد حاکم بر زندگی که بر باورهای خاصی مبتنی بوده و در رفتارهای شخص بروز پیدا میکند» درهرصورت، اولاً، تحلیل یک سبک، ما را به باورها و ارزشهایی که موجب گزینش این نوع سبک خاص شده است، خواهد رساند؛ ثانیاً، در تغییر یا ایجاد و ارائه سبک خاصی برای زندگی به ما کمک خواهد کرد.
6٫ بازشناسی مفهوم انتظار و نسبت آن با جهاد
واژه دیگری که قبل از تعریف سبک زندگی منتظرانه و در جهت شناخت ماهیت آن باید واکاوی شود، واژه «انتظار» است که بخش قابل توجهی از روایات مهدوی را به خود اختصاص داده است. «انتظار» در فرهنگ لغات، به معنی «چشم داشتن»، «چشمداشت» و «چشم به راه بودن» (دهخدا، 1372؛ معین، 1375) است؛ اما باید دانست فضایل حیرتانگیز و کارکردهای تحیرآوری که درباره انتظار مهدی موعود (عج) در سخنان نورانی پیشوایان ما مطرح شده است (و در مباحث بعدی تعدادی از آنها خواهد آمد) گویای این حقیقت است که صرف معنای لغوی انتظار که عبارت است از: «چشمبهراهی»، قطعاً موردنظر آن بزرگواران نبوده است؛ بلکه باید معنای اصطلاحی و حتی حقیقت و ماهیت آن بهخوبی واکاوی شود.

بهعنوان نمونه وقتی امام صادق (ع) انتظار را سربازی امام عصر دانسته و میفرماید:«مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْیَنْتَظِرْ…»؛ (نعمانی، 1397: 200)؛ کاملاً روشن است که برای احراز شایستگی یاوری و پا رکابی حضرت قائم (عج) چشمانتظاری صرف، کافی نیست؛ بلکه توفیق قرارگیری در زمره یاران حضرت به دارا بودن ویژگیها و کاراییهای برجستهای نیاز دارد که امام صادق (ع) از آن با کلیدواژه «انتظار» یاد کرده است. لذا باید به جستوجوی معنای اصطلاحی انتظار و آنچه مقصود واقعی اهلبیت است، پرداخت.
6-1٫ نسبت انتظار و عمل
همانطور که گفته شد، علاوه بر شناخت معنای لغوی انتظار باید در جستوجوی حقیقت انتظار و معنای مورد نظر اهلبیت در روایات بود. به نکته بسیار مهمی در شناخت ماهیت انتظار و کاربردی کردن آن در روش زندگی، باید توجه کرد، و آن، وصفها و قرینه و فضایی است که این چشمبهراهی در آن فضا مطرح میشود. بیتوجهی به این نکته برداشتهای متفاوت از این آموزه را باعث خواهد شد و در نهایت، عدم جریان فرهنگ انتظار را در متن زندگی شیعیان بهگونهای شایسته و مؤثر به دنبال دارد؛ چنانکه مروری بر برداشتها و ذهنیت عوام و خواص از مقوله انتظار (که گاهی از آن بهصرف چشمبه راهی و گاهی ترکیبی از آن با دعای فرج، انجام عبادات فردی، واکنشهای محدود اجتماعی و نظایر آن یاد میشود) نشانه همین سردرگمی و برداشتهای سلیقهای از مفهوم انتظار فرج و عدم آگاهی از معنای حقیقی آن است.

حقیقت آن است که اگر مفاهیم واقعی واژههای اسلامی و معانی آنها درک شد، اشتباهات و سوء تفاهماتی که در شناخت دین و مقاصد آن برای جمعی پیش آمده، مرتفع و هدفهای واقعی و مقاصد حقیقی دین معلوم میگردد و اگر الفاظ و اصطلاحات دینی بهطور صحیح درک نشود و با مفاهیم نادرست عرضه شود و نادانان یا مغرضان، آن را به صورت دیگر جلوه دهند، زیان آن از گمراهی صریح کمتر نخواهد بود؛ زیرا موجب سوءظن و بدگمانی و برداشتهای غلط و ناروا از دین میگردد؛ تا آنجا که مترقیترین و کاملترین مکتب را عامل انحطاط، زبونی، بیعدالتی و نابرابری میپندارند؛ و حقیقتی را که عامل ایجابی و عملی و نشاط بخش و انقلابی است، عامل سلبی و منفی و رکود و سکون و وقوف و کناره گیری میشمارند…این مفاهیم که انحراف از درک حقایق آنها با گمراهی در اصل دین، و یا رشته های اساسی و مهم آن مساوی است و باید نسل جوان که جویای حقیقت، و طالب کمال و ترقی و آگاهی است، در فهم آن یاری شود؛ بسیار است، مانند زهد، قناعت… و از جمله، یکی هم انتظار ظهور یا انتظار فرج و قیام حضرت مهدی و قائم آل محمد(عج)است.

اگر چه اصالت مفهوم این انتظار، هنوز در اذهان، کم و بیش و به حسب مراتب معارف و آگاهیهای افراد محفوظ مانده است؛ به گمان بسیاری، تلقی و برداشت اکثر جامعه از آن؛ چنانکه باید سازنده و مثبت نیست و جوانب سلبی و منفی آن نیز (که از تعلیمات اساسی و مترقی اسلام و مبارزات سلبی رهبران دین سرچشمه میگیرد) نادرست و غیر از آنچه باید باشد عرضه شده است، و در جهت جنبش و تحرّک، قدم به پیش نهادن، مجاهده، امر به معروف و نهی از منکر، ثبات قدم و پایداری، حبّ فیالله (محبت به خاطر خدا) بغض فیالله (دشمنی به خاطر خدا) و قطع رابطه با اعداءالله، از آن بهرهبرداری نشده، بلکه آن را عامل سکون و سکوت، سازشکاری، وقوف، تسلیم، ساخت و باخت با ستمگران، رضایت دادن به وضع موجود و فراموش ساختن اهداف عالی اسلام معرفی کرده بودند»(صافی گلپایگانی، 1391: 11-14).
به همین جهت برای درک حقیقت انتظار و بهمنظور دستیابی به کارکردهای عظیم آن باید به جستوجوی معنای اصطلاحی انتظار و آنچه مقصود واقعی اهلبیت است، پرداخت.
یکی از وصفهایی که در مورد انتظار فرج در روایات ما ذکر شده است وصف «تلازم انتظار و عمل» است. در سخنان مهدوی معصومین عباراتی شبیه «أفضل أعمال شیعتنا انتظار الفرج »(خزاز قمی، 1401: 280) مشاهده میکنید که انتظار را از حالت درونی و ذهنی و فکری محض بیرون آورده و گویای همراهی انتظار با مقوله عمل است. در حدیث دیگری از امام صادق (ع) جدیت و تلاش در کنار انتظار ذکر شده است. ایشان فرمود:
…فَجِدُّوا وَ انْتَظِرُوا هَنِیئاً لَکُمْ أَیَّتُهَا الْعِصَابَهُ الْمَرْحُومَه؛ پس بکوشید و انتظار بکشید که گوارایتان باد؛ای گروه رحمت شده! (نعمانی، 1397: 200).
علت این امر را نیز باید در عناصر انتظار بررسی کرد که یکی از آنها رجا و امیدواری است. بدیهی است وقتی کسی به رسیدن به مقصودی امید داشته باشد، این امیدواری در حرکت و اقدام وی ظهور و بروز پیدا میکند.

فهرست منابع

قرآن کریم.
1٫ آنتونی گیدنز (1378). تجدد و تشخص، تهران، نشر نی.
2٫ ابن ابی زینب، محمد بن ابراهیم(1397ق). الغیبه، تهران، مکتبه صدوق.
3٫ ابن بابویه، محمد بن علی بن حسین (1397ق). کمالالدین و تمام النعمه، قم، دار الکتب الاسلامیه.
4٫ ابن مشهدی، محمد بن جعفر (1419ق). المزار الکبیر، قم، دفتر انتشارات اسلامى .
5٫ بحرانی، سید هاشم (1416ق). البرهان فى تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت.
6٫ برقی، احمد بن محمد بن خالد (1371). المحاسن، قم، دار الکتب الاسلامیه.
7٫ جعفری، محمد صابر (1392). سبک زندگی مهدوی باید الگوی جامعه شود، سایت خبرگزاری شبستان. 1392/4/8.
8٫ حسن بن شعبه حرانی، (1404ق). تحف العقول، قم، انتشارات جامعه مدرسین.
9٫ خادم شیرازی، فاطمه و پورعلی، سعید (1392). آگاهی منتظرانه در سبک زندگی و تربیت زمینهساز. مجموعه مقالات نهمین دکترین مهدویت، قم، موسسه آینده.
10٫ خزاز قمى، على بن محمد (1401ق). کفایه الأثر ، قم، انتشارات بیدار .
11٫ خمینی، روح الله، صحیفه امام، (بیتا)، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
12٫ دهخدا، علیاکبر (1372). لغتنامه، تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
13٫ راغب اصفهانی، حسین بن محمد (بیتا). المفردات فی غریب القرآن، بیجا، مکتبه رضویه.
14٫ سلیمیان، خدامراد (1388). فرهنگنامه مهدویت، قم، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود.
15٫ سید بن طاووس، (1411ق). مهج الدعوات، قم، انتشارات دار الذخائر.
16٫ شریفی، احمد حسین (1391). همیشه بهار(اخلاق و سبک زندگی اسلامی)، قم، دفتر نشر معارف.
17٫ شفیعی سروستانی، ابراهیم (1393). زندگی به سبک مهدوی در گفتوگو با دکتر ابراهیم شفیعی سروستانی (تیر1392). ماهنامه معارف، شماره 97٫
18٫ صافی گلپایگانی، لطف الله (1391). انتظار عامل مقاومت، قم، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود.
19٫ طِبرسی، احمد بن على، (1403ق). الاحتجاج، مشهد، نشر مرتضی.
20٫ طبری آملی، محمد بن جریر بن رستم، (1413ق). دلائل الإمامه، قم، مؤسسه البعثه.
21٫ طوسی، محمد بن حسن(1411ق). قم، الغیبه، مؤسسه معارف اسلامی.
22٫ فؤادیان، محمدرضا (1393). زندگی مهدوی، قم، انتشارات عطر عترت.
23٫ قطب الدین راوندی، سعید بن هبه الله (1409ق). الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه الامام المهدی.
24٫ کاویانی، محمد (1391). سبک زندگی و ابزار سنجش آن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
25٫ کلینی، محمد بن یعقوب (1365). الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیه.
26٫ کوشکی، محمد صادق (1393). سبک زندگی به روایت انقلاب اسلامی، تهران، نشر معارف.
27٫ گودرزی، غلامرضا (پاییز 1393). مؤلفههای راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینهساز، فصلنامه علمی پژوهشی مشرق موعود، قم، موسسه آینده روشن. ش 31٫
28٫ محبی، محمد باقر (1404ق). بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء.
29٫ معین، محمد (1375). فرهنگ فارسی، تهران، انتشارات امیر کبیر.
30٫ مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
31٫ موسوی گیلانی، سید رضی (بهار1393). چیستی و چرایی سبک زندگی و نسبت آن با دین و مهدویت، فصلنامه علمی پژوهشی مشرق موعود. قم، موسسه آینده روشن. ش 25٫
32٫ مهدویکنی، محمد سعید (1383). مفهوم سبک زندگی و گستره آن در علوم اجتماعی، تهران، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، ش 1٫
33٫ نجفی، محمد حسن (1391). جواهر الکلام ، تهران ، موسسه نشر اسلامی.
نرم افزارها
34٫ نرم افزار حدیث ولایت، مجموعه سخنان حضرت آیت الله العظمی خامنهای، مرکز کامپیوتری علوم اسلامی نور.
35٫ نرم افزار مجموعه آثار استاد شهید مطهرى، تهران، انتشارات صدرا.

نویسنده:

حسن ملایی

فصلنامه انتظار شماره 44

ادامه دارد...

http://fna.ir/8UYPSW

دیدگاه ایرانی...