پژوهشهای میدانی تشیع معاصر

95/05/18 - 08:04

شماره: 13950415000022

http://fna.ir/VOTPM6

کپی

آدرس مورد نظر کپی شد

نخستین مراکز علمی- دینی غرب که به مطالعه و تحقیق در عرصه شناخت تشیع گام برداشته است، دانشگاهها و مدارس عالی پاریس در فرانسه میباشند.

شیوه دوم: مطالعات شیعهشناسی مبتنی بر وقایع تاریخی
چنانکه قبلاً اشاره گردید، در این روش محقق به دنبال وقایع تاریخی است تا بتواند از تحلیل آن وقایع موضوعات و مفاهیم دینی را تفسیر نماید. این روش بیشتر بر مبنای هیستوریسم (مکتب اصالت تاریخ) است تا پدیدارشناسی. البته نباید این اصالت دادن به تاریخ در این مکتب را با آنچه که امثال مارتین هایدگر در نظر دارند و ارائه نمودهاند متفاوت به نظر میرسد. در اینجا شیعهشناس و اسلامشناس به دنبال اصالت دادن حقیقی به وقایع تاریخی و جان و روح بخشیدن به حوادث و گزارههای منقول توسط مورخان نیست.
بلکه پژوهشگر سعی دارد تا با بازبینی و بررسی موشکافانه حوادث و وقایع، به نتایجی دست یابد که فهم مسائل دین و مذهب را ساده نماید و دلیل تحولات وتطورات درونی آنها را کشف نماید. در واقع این دسته از محققین عقیدهای به حقایق مفاهیم و موضوعات ندارند و بیشتر به دنبال دلایل مادی میگردند تا حقایق ماورایی و معنوی. لذا از نظر این دسته از پژوهشگران، تشیع به دنبال یک فرآیند کاملاً مادی و تحتتأثیر عواملی بیرونی همچون حوادث صرفاً سیاسی و اجتماعی تشکل یافته است.
از میان پژوهشگران فرانسه و دانشگاه سوربون که امروز شیوه مطالعات و پژوهشهای خود را بر این طریق استوار نمودهاند میتوان از پروفسور محمدعلی امیر معزی نام برد؛ که به دنبال مکتب علمی استادش هنری کربن، به بررسی متون قدیم شیعی میپردازد. البته این به آن معنی نیست که وی به مکتب هنری کربن پایبند مانده باشد. بلکه بالعکس او از معدود شاگردانی است که بر خلاف جهت فکری و نظری استاد خود قدم در عرصه پژوهش نهاده است و علیرغم اتحاد اسباب تحقیق و پژوهش، اختلاف مبانی و هدف آن دو کاملاً از آثارشان مشهود است. در آینده به این نقاط تمایز اشاره خواهیم داشت.
از امتیازات این روش میتوان به ملاحظات تاریخی در نظر گرفته شده در آن اشاره نمود. بیشک بسیاری از قواعد و مفاهیم مذهبی تحتتأثیر شرایط سیاسی و اجتماعی زمان نظریهپردازان آن مذهب شکل یافتهاند. حتی تحولات اجتهاد و استنباط در طول زمان نیز بیبهره از این دلایل نبوده است. حوادث دوران آلبویه رشد کلام شیعه را موجب گردید و تحولات سیاسی اجتماعی دوران شیخ طوسی اعلی الله مقامه نیز موجب تغییر نظام فقهی و تطور استنباط شد. نیازهای خاص دوران میرزای شیرازی و تدبیرات شخص وی موضوع مهدویت را دوباره جدیت بخشید و خلاصه بسیاری از مفاهیم و موضوعات مذهبی در اثر این وقایع تاریخی و حوادث اجتماعی صورت پذیرفتند. اما به واقع چنین نیست که اصل دین و مذهب نتیجه مستقیم حوادث و وقایع تاریخی باشند.
به بیان دیگر، یکی از اشکالات مهم این روش آن است که در حوزه دینشناسی و مذهبشناسی، محقق خواه و ناخواه باید دین و پیدایش حقایق دینی را تماماً زاییده حوادث و وقایع تاریخی بداند واین در مشرب معتقدین مقبول و منظور نیست. از طرفی اشکال دیگر و مهمی که به این مبنا، آن هم در حوزه دین و مذهبشناسی وارد است آنکه غالباً تاریخ توسط مورخینی نوشته میشود که در خدمت حکومت و همراه جریان اکثریت در یک نظام سیاسی بودهاند و بیشتر با امکانات آنان موفق به ثبت وقایع گردیدهاند. منشیان و کتابخانهداران و نویسندگان دربار شاهان و خلفا، بیشتر مورخان دوران سدههای نخست هجری را تشکیل میدهند.
این موضوع موجب میشود که در خیلی موارد؛ وقایع و حوادث تاریخی به دست عدهای خاص نگارش یافته و تفسیر و تأویل گردد، که جانب دربار و حکومت را مراعات نمایند تا جریانهای اقلیتی و فرق کوچکتر را. مثلاً مورخان مشهور مسلمان همچون طبری، ابن کثیر، نیشابوری، مسعودی و بسیاری دگر، در دل جریانهای بزرگ مذهبی پرورش یافتند و لذا نمیتوان از ایشان توقع داشت که وقایع، حوادث و موضوعات مورد اهمیت جریان شیعه، که اقلیت آن دوره به شمار میرفتند، را در نظر بگیرند. این به آن معنی نیست که امثال این مورخان مورد طعنه و یا نقد قرار گیرند، بلکه این سیاق و سبک غالب بوده که عکس آن نیز صادق است. چرا که مورخان و محدثان شیعی نیز وقعی به ثبت وضبط آثار دیگر فرق و مذاهب نداشتهاند مگر در موارد خاص...
حال با این مقدمه، ایراد ما بر این مبنای مطالعاتی آشکارتر میگردد؛ که چرا تکیه کردن بر تحلیل وقایع تاریخی در حوزه مطالعات مذهبی قطعیت و حتمیت ندارند. زیرا بسیاری از این حوادث و وقایع میتوانند موضوعی برای تردید و تشکیک در اصالتشان و یا دخالت و تغییر در فرایند نقلشان قرار گیرند.
از طرف دیگر آنچه بر ایرادات این روش میافزاید ان است که گاهی محقق به دنبال بررسی یک متن و اثر قدیمی از اسلام و یا مذهب تشیع، زاویه دید مؤلف و پدیدآورنده آن اثر را نمایانگر عقیده عمومی آن آیین برمیشمرد و برای ناآشنایان با آن مکتب ذهنیتی متفاوت از آنچه در واقع است ایجاد مینماید. به بیان سادهتر اسلامشناس با جستوجو از یک اثر قدیمی و بررسی دقیق آن؛ در ضمن پژوهش خویش؛ وی را، خواسته یا ناخواسته، نماینده یک مذهب و مکتب فکری معرفی مینماید که این در مواردی موافق واقع نمیباشد.
به عنوان نمونه بررسی و پژوهش در نوشتار احمد بن محمّد سیاری بصری (متوفی قرن سوم هجری قمری) در ارتباط با قرآن؛ که توسط امیر معزی به عمل آمده عملا در بین خوانندگان به عنوان نماینده جریان شیعی آن دوران معرفی گردیده که این موضوع مورد موافقت اجماعی مورخان و پژوهشگران شیعی نیست.
نخستین بار کار مطالعات رسمی دانشگاهی را در حوزه متون کهن شیعی در دانشگاه سوربون هنری کربن به عهدهدار گردید. او در ابتدا به دنبال موضوعات مورد علاقهاش در فلسفه، رو به جانب سهروردی و آثار فلسفی او آورد. سپس از سهروردی به جریانهای باطنگرا و عرفانی شیعه رهنمون گردید. سالها از لابهلای مطالعات فلسفی خویش، نکات مهمی از علم کلام و عرفان تشیع را به غربیان معرفی نمود. اما هرگز بر پایه وقایع تاریخی به تحلیل شکلگیری مفاهیم شیعی نپرداخت وبلکه بالعکس از تاریخ و هیستوریسم هم کناره میگرفت.
اگرچه کربن و شیوه مطالعاتی وی از مکتب هیستوریسم در شیعهشناسی دور مانده است ولی از جهت نوع گزینش متون تاریخی مرتبط با تشیع و مذهب امامیه، محققان بزرگ این رشته، انتخاب موضوعات تحقیقاتی خود را به وی مدیونند. امیر معزی، محقق بزرگ مکتب اصالتدهی به تاریخ، خود را وامدار نصایح و راهنماییهای هنری کربن در انتخاب موضوعات مطالعاتی خویش، مانند کار در اصول کافی کلینی، میداند. [20] این شاگرد اگرچه بر خلاف مکتب پدیدارشناسانه استادش به پژوهش پرداخته، ولی در گزینش متون مورد تتبع خود از استاد تبعیت داشته است.
شیوه سوم: مطالعات مبتنی بر پژوهشهای میدانی تشیع معاصر
شیعهشناسی با استفاده از تحقیقات و پژوهشهای میدانی مورد توجه برخی از اساتید ومحققین دوره معاصر در انستیتوها و مراکز پژوهشی در فرانسه و خصوصاً در سوربون و مدارس علمی تابعه آن است. بیشتر محققین این روش را باید دانشجویان دورههای دکتری و یا فوق دکتری دانست که در کنار استاد خویش و طی راهنماییهای علمی و مطالعاتیش به سمت و سوی جوامع مذهبی رهنمون میگردند تا از غوامض و مهمات موضوعات مورد نظر خود، با حضور در بین اهالی آنجامعه، پردهای برگیرند و به نتایجی برسند.
از طرفی این گروه معمولاً دو امتیاز دارند که آنان را در این سفرها و مطالعات دور از موطن یاری میدهد: یکی جوانی و انرژیهای ویژه آن دوره و دیگری فراغت بال بیشتر از اساتیدشان که لازم است سرگرم اداره جلسات درسی و محافل علمی و اداره مراکز پژوهشی در فرانسه باشند. مثلاً پروژههایی مانند بررسی شیوه آموزش در حوزه علمیه نجف، جامعهشناسی مذهبی شیعیان پاکستان، مردمشناسی بافت شیعه جنوب لبنان، عادات سنتی تعزیه در اقلیتهای مختلف شیعه هند و امثال این موضوعات را بیشتر محققین و پژوهشگران جوان فرانسوی زیر نظر یک استاد عالیرتبه امر عهده دارند.
در شیوه مطالعات مبتنی بر پژوهشهای میدانی، پژوهشگر به مطالعه و بررسی میدانی موضوع معینی از اصول، مبانی، عادات و یا رسوم موجود در یک دین یا مذهب، در درون جامعه مذهبی میپردازد. به عنوان مثال، محقق برای انجام مطالعات خویش به درون جامعه مذهبی سفر مینماید، با مذهبیون حشر و نشر مییابد، به گفتوگوی با آنان میپردازد و نتیجه مطالعات خود را به عنوان یک پژوهش در اختیار جامعه علمی قرار میدهد.
این شیوه از جهت دقت و توجه خاص به جزییات موضوع و جریانشناسی مذهبی بسیار ارزنده است. اما محدودیتهای فراوانی موجب میشود که نتیجه این پژوهشها حتی نسبت به یک مذهب واحد تعمیم نیابد و تحقیق مذکور جزیی به شمار رود. مثلاً تحقیق در سنتهای عزاداری در بخشهای شیعی لبنان، علیرغم دقت و کمالش نمیتواند به عنوان شناخت یک عادت و رسم شیعی قلمداد گردد؛ زیرا جوامع شیعی ایران، لبنان، عراق و بحرین، در موارد فراوانی عادات مبنایی کاملاً متفاوت از یکدگر دارند.
ساختار حوزه علمیه لبنان و تفاوتهای آن با حوزه علمیه قم، حتی تفاوتهای دو حوزه علمیه قم و مشهد در دوره حاضر، همه و همه مواردی به ظاهر جزیی به شمار میروند که در تحقیق میدانی به لطائف و دقائق آنها دقیقاً توجه علمی و مطالعاتی بوده، مورد التفات محققین قرار میگیرند. این موارد، نمونهای از پژوهشهای به عمل آمده و یا در دست تحقیق در دانشگاه سوربون، مدرسه عملی پژوهشهای عالی آن و برخی دیگر از این مؤسسات پژوهشهای عالی پاریس است. به عنوان نمونه، پژوهش میدانی و نسبتاً دقیق صبرینا مرون در حوزه علمیه جبل عامل و علمای آن در دوران معاصر، از این قبیل تحقیقات به شمار میرود. [21]
نکته تمایز تحقیقات شیعهشناسانه مبتنی بر مطالعات میدانی و حضوری پژوهشگر نسبت به دیگر روشها در چند نکته اساسی قابل احصا است:
نخست: در این روش مطالعاتی، تحقیقات غالباً جنبه معرفی شکلی وقایع و موضوعات مذهبی را دارند و نه تحلیل و توصیف مفهومی و فلسفی آنها را. لذا برای محقق اینجا آمار و شکل بیرونی وقایع و موضوعات مذهبی در درجه اول اهمیت است و نه آراء و گزارشهای مورخان و اندیشمندان آن مذهب. در این روش حتی اگر به آراء بزرگان شیعه در یک جریان اهمیتی داده میشود از آن جهت است که در یک موضوع معین آراء عالمان به چند دسته تقسیم میگردد و هر دسته از چه میزان وزانت و اعتباری در درون جامعه شیعه و یا در بین دیگر عالمان برخورد دار است.
دوم: این دسته از مطالعات بیشتر کاربردش مربوط به دوران معاصر است و جوامع کنونی شیعه، و نه جوامع دهه و یا سدههای قبل. محقق بار سفر میبندد و سختی و آسانیهای هجرت علمی را به جان میخرد و در میان مردم قومی که بنا دارد آیین و مذهبشان را بشناسد به سر میبرد. باید با ایشان حشر و نشری عاطفی و دوستانه داشته باشد تا در محافل آنها بهتر و به صورت ساده حضور یابد و در تحقیقاتش موفق گردد. خانم آن سوفی و یویه موریسان [22] استاد دانشگاه کاتولیک و محقق اسلامشناس فرانسوی، پژوهشگر موفق و جوانی است که در سنین جوانی خود، روستایی کوچک و دور از هر شهر و دیار بزرگ، در دل کویر بزرگ ایران را برای پژوهش خویش برمیگزیند و رحل اقامتش را در میان روستاییان آن ده مینهد.
دو سال از عمر خویش را، که شاید کمتر دختر ایرانی تاب و تحمل آن شرایط را داشته باشد، در میان اهالی آنجا به سر میبرد. با آنان گذران عمر میکند و مینشیند و بر میخیزد و سفر زیارتی میرود و خلاصه میشود یک روستایی اهل افزاد در استان کرمان. حاصل تلاشهای ارزشمند او که نوعی بررسی مردمشناسانه وی در جامعه روستایی شیعه به شمار میرود، تحت عنوان «افزاد، انسانشناسی یک روستا در ایران» بعدها به نشر میرسد و موجبی است برای افتخار او و نکتهای است برای تمامی روشجویان عرصه تحقیق.
این نوع مطالعات میدانی بهرغم دقت و محتوای مهم وارزندهاش؛ به تنهایی پاسخگوی نیاز محقق نیست؛ چرا که این قبیل پژوهشها تنها در دوره معاصر امکانپذیر بوده و مختص به عصر پژوهشگر است. ضمناً ورود به این حوزه مطالعاتی؛ نیازمند پیشزمینهای جدی و کامل به مطالعات توصیفی و متنی؛ در موضوع مورد تحقیق است. بدون آگاهی محقق از فرآیند رشد و گسترش مذهب و شعوب آن، ورود به پژوهشهای میدانی نتیجه مطلوب را به همراه نخواهد داشت.
صبرینا مرون را که در فراز قبل به اثر میدانیاش در لبنان اشاره نمودیم، میتوان از شیعه شناسانی فرانسوی به شمار آورد که به پژوهشهای میدانی در عرصه تشیع میپردازد. اوگاه برای انجام یک تحقیق مدتها در میان شیعیان یک منطقه با آنان به سر میبرد و به ثبت و ضبط سلوک مذهبی و نظری آنها اهتمام میورزد. هرچند مطالعه آثار و مقالات امروز او نشان از گرایشهای اخیر وی به مطالعات توصیفی نیز دارد.
در روزهای اخیر او به مطالعات میدانی در حوزه عادات و رسوم عالمان دینی و روحانیون پرداخته است. لباسهای دینی علما و طلاب، انواع آن، نوع خیاطی، رنگ البسه، جنس آنها، تنوع محیطی و جغرافیایی، زمانهای مؤثر و خاص برای پوششهای خاص و امثال آن، امور و موضوعاتی است که او را به مطالعات بعضاً دشوار در عراق واداشته است. وی برای انجام این مطالعات؛ در ایام دشوار اربعین، که برای یک زن فرنگی میتواند نگرانی فراهم نماید، پا به نجف و کوفه میگذارد و روزها و ماهها به گرفتن عکس و مصاحبه میپردازد تا بتواند بخشی از اثرش را به صورت مطالعات میدانی ارائه نماید.
در میان دانشمندان مسلمان متقدم نیز این نوع مطالعات جریان داشته است. افرادی همچون ابیالفتح محمد بن عبدالکریم بن ابیبکر احمد الشافعی الشهرستانی (479 ـ 548)، صاحب کتاب ارزشمند «الملل والنحل»، بخش قابل توجهی از اثر خود را در مطالعات میدانی خویش ثبت و ضبط نموده است. یا کتاب ارزشمند «تحفهالانظارفی غرائب الاسفار» اثر ابن بطوطه (متولد 703ق / 1304 م) نمونه دیگری از این مطالعات است، که طی سفری بیست وهفت ساله و تقریباً در دور دنیا، مشاهدات خویش را به رقم تحریر درآورده است. امروزه شاید بتوان وی را از مهمترین پیشکسوتان این حوزه مطالعات و تحقیقات دانست.
کتاب «تحقیق ماللهند» اثر ابوریحان بیرونی (352-427 شمسی) نیز در زمره مطالعات میدانی آن دانشمندان مسلمان به شمار میرود.
آنچه لازم است مورد توجه دقیق قرار بگیرد؛ آن است که عوامل و انگیزههای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی در دوران معاصر، میتوانند در موارد متعددی اهداف و جهت مطالعات میدانی محققین و پژوهشگران را تحتتأثیر و تحتالشعاع قرار دهند. به بیان دیگر، امروزه حاصل بسیاری از این مطالعات؛ میتواند در راستای اهداف غیر علمی به کار گرفته شود. اما این موضوع، که در تمامی انواع مطالعات محققین شرقی و غربی امکان تحقق دارد، نمیتواند از اهمیت این دسته از مطالعات بکاهد.
امروزه شیعهشناسی با محوریت تشیع امامیه در سوربون فرانسه کرسی مستقل و رسمی به خود اختصاص داده است. در بسیاری از دیگر دانشگاههای فرانسه مانند، دانشگاه استراسبورگ، (L» université de Strasbourg) لیون، (L» université Lumière Lyon 2et L «Institut catholique de Lyon) مونپولیه، (L» université Montpellier) اینالکو، پواتیه، (L «Université de Poitiers) و لیل و نیز در بسیاری از مدارس عالی مطالعاتی در پاریس و خارج از آن نیز مبحث شیعهشناسی توسط اساتید اسلامشناس برجسته مورد التفات و توجه قرار دارد.

پی نوشت:
[20]. مصاحبه با پروفسور محمد علی امیر معزی، تابستان سال 2014 میلادی درپاریس توسط همین نویسنده.
[21]. Un réformisme chiite: ulémas et lettrés du Ghabal «Amil (actuel Liban-Sud) de la fin de l» Empire ottoman à l» indépendance du Liban، Paris – Beyrouth – Damas، Karthala – CERMOC – IFEAD، 2000، et récompensée par le prix France/Liban.
[22]. Afzâd. Ethnologie d» un village d «Iran، Vivier-muresan، Anne-sophie.
مراجع
فهرست منابع
1. Yusuf Ziya doctorat Kavakci، Méthodologie de la recherche islamique، Xlibris Corporation (Juin 17، 2008).
2. Mervin، Sabrina، Le Hezbollah، état des lieux، Etude (broché). Paru en 04/2008.
3. Mervin، Sabrina، Un réformisme chiite: ulémas et lettrés du Ghabal «Amil (actuel Liban-Sud) de la fin de l» Empire ottoman à l» indépendance du Liban، Paris – Beyrouth – Damas، Karthala – CERMOC – IFEAD، 2000.
4. Lory، Pierre، Les commentaires ésotériques du Coran selon «Abd al-Razzâq al-Qâshânî، Paris، Les Deux Océans، 1980، réédition revue et augmentée en 1991.
5. Lory، Pierre، Dix traités d» alchimie de Jâbir ibn Hayyân - Les dix premiers Traités du Livre des Soixante-dix، Paris، Sindbad، 1983، réédité avec une mise à jour en 1996 aux éditions Actes-Sud.
6. Lory، Pierre، La science des lettres en islam، Paris، Dervy، Esprit de Lettre، 2004.
7. Lory، Pierre، Petite histoire de l» islam، avec Mohammad Ali Amir-Moezzi، Flammarion، Librio، 2007.
8. Lory، Pierre، L» élaboration de l» Elixir Suprême - Quatorze traités de Jâbir ibn Hayyân sur le Grand Œuvre alchimique (en arabe Tadbîr al-iksîr al-a «zam ; textes édités et présentés)، Damas، Publications de l» Institut Français d» Études Arabes، 1988.
9. Lory، Pierre، Alchimie et mystique en terre d» Islam، Lagrasse، Verdier، Collection «Islam spirituel»، 1989. Réédité aux éditions Gallimard، folio/essais، 2003، 246 pages. (ISBN 2070427196 et 978-2070427192) Traduction en espagnol par Gracia Lopez Anguita، Alquimia y mística en el Islam، Madrid، Mandala Ediciones، 2005 ; en persan par Zeinab Pudineh Aqai et Reza Kuhkan، Kîmyâ-o «erfân dar sarzamîn-e Eslâm، Enteshârât-e Tahûrî، 2009.
10. Lory، Pierre، Le rêve et ses interprétations en Islam، Paris، Albin Michel، collection Science des religions، 2003، 320 pages. (ISBN 2226142320 et 978-2226142320) Traduction en arabe Ta «bîr al-ru» yâ fî al-Islâm، par Dalyâ al-Tûkhî، Le Caire، al-Hay» a al-Misryya al- «Âmma li-al-Kitâb، 2007.
11. Lory، Pierre، Min ta» rîkh al-hirmisiyya wa-al-sûfiyya fî al-Islâm (De l» histoire de l» hermétisme et du soufisme en Islam)، traduit par Lwiis Saliba، Jbeil، Editions Byblion، 2005 ; 2e édition revue et augmentée، 2008.
12. Mohammed Muqim، Méthodologie de la recherche dans une perspective islamique، S. Abdul Majeed (1997).
13. Amir Moezzi، Mohammad Ali، Dictionnaire du Coran، Robert Laffont، octobre 2007.
14. Amir Moezzi، Mohammad Ali، Le Coran silencieux et le Coran parlant، CNRS 2011.
15. Afzâd. Ethnologie d» un village d «Iran، Vivier-muresan، Anne-sophie.
16. LE NÉEL Beard، Le Professeur Massignon sur les traces de Foucauld، Site de Saint-Brieuc et Tréguier.
17. Procalamation à l» Armée d «Orient: Quartier Général à bord de l» Orient، le 4 Messidore an VI.
18. Proclamation au quartier général، Alexandrie، le 14 Messidor an VI.
19. Napoléon nous parle، 1997، ISBN 2-7441-1320-4، p. 110.
20. Mémorial de Sainte-Hélène par le Comte de Las Cases، t. 2 p. 301، édition La Pleiade.
21. Mémorial de Sainte-Hélène par le Comte de Las Cases، t. 2 p. 333، édition La Pleiade.
22. Arvind Sharma، Méthodologie en études religieuses، SUNY Press، 2002.
23. L «ENCYCLOPEDIE SONORE DES UNIVERSITES، Fédération Interuniversitaire de l» Enseignement à Distance، Domaine universitaire de la Bouloie - Bâtiment Louis Bachelier - 25030 BESANCON Cedex.
24. L» Encyclopédie Universalis.
25. Les Annuaires de l «Ecole pratique des hautes études، 2009-2010، Paris، EPHE.
26. Corbin، Henry، En Islam Iranien، aspects spirituels et philosophiques، 1971 Gallimard Paris.
27. Sourdel Janine et Dominique، Dictionnaire historique de l» islam، Quadrige /Puf 2007Paris.
28. Mervin، Sabrina، Les mondes chiites et L» Iran، Karthala2007، Paris
MERVIN Sabrina، Histoire de l» islam. Fondements et doctrines، Paris، Flammarion، Champs Université Histoire، 2000.
نویسنده:
سعید جازاری معمویی
فصلنامه شیعهشناسی شماره 49
انتهای متن/

http://fna.ir/VOTPM6

اخبارمرتبط :